Belirsizlik Altında Karar Verme

0
195
belirsizlik altında karar verme
belirsizlik altında karar verme

Belirsizlik altında karar verme konusunun önemi yaşamın her alanında kendini göstermektedir. Belirsizlik modernitenin tanımlayıcı bir özelliği olarak geçmektedir. Ekonomik dalgalanmalar, küresel salgınlar, gelecek kaygısı, sağlığımız, ilişkilerimiz gibi çoğu alanda büyük belirsizliklere sahibiz.

Belirsizlik Nedir?

Belirsizlik kavramı; bir durumun sonucunun tahmin edilememe, anlamlandıramama ve tanımlayamama şeklinde literatürde yer almaktadır. Belirsiz bir durum veya olay yaşandığında, belirsizliği azaltmak için yeterli ipucu bulanamaması sebebiyle birey tarafından kategorize edilemeyen, sonucu açık ve net olmayan, yapılandırılmamış durumlar olarak yer edinmektedir. Belirsizlik durumu ilk defa karşılaşılan bir olay olmakla birlikte, ipuçlarının yeterli olmadığı çelişkili durumlarda olabilmektedir. Ancak tüm bu değindiğimiz durumların benzer özellikleri; yenilik, karmaşıklık ve çözülmezlik gibi kavramlar ile özgünleşmesidir.

Belirsizlik Altında Karar Verme Örnekleri

Okuduğunuz romanın sonuna gelmeden nasıl bittiğine dair bilgi almak ister miydiniz? Veya sonunu öğrendiğinizde aynı heyecan ile kitap okumaya devam eder miydiniz? Belki de kitabın sonuna bile gelmeden kitabı rafa kaldırmayı tercih edeceksiniz. Bu ve buna benzer faaliyetlerden belirsizliği azaltmak eğlenceyi azaltıyor gibi görünmektedir.

Sonucu belirsiz olan haberleri beklemekle gelen o dayanılmaz duyguyu çoğumuz yaşamışızdır. Bu duyguyu belki bir hastane koridorunda bir sonucu beklerken yaşayabilirsiniz. Bir mülakat sonrasında işi alıp almadığınızı öğrenmek üzereyken de öyle… Veya bir sınavı geçip, geçmediğinizi öğrenmeden önce de yaşarsınız. Bu üç farklı durum içinde aslında belirsizliğin ortadan kalkmasını bekliyordunuz. Araştırmalara göre bu düşünce durumunda en kötüsünü bekleyerek zamanımızı harcarız. Bireyler, yaşam enerjilerini korumak ve motivasyonla ilgili olayların oluşumunu doğru bir şekilde tahmin edebilmek için belirsizliği minimum bir seviyeye indirmek için çabalar. Hali hazırdaki teorik modeller, belirsizliğin kendi başına caydırıcı olduğunu ve bunun sonucunda stres ve bununla bağlantılı olumsuz duygusal durumlardan olan kaygı ve korkudan sorumlu davranışsal engelleme sisteminin uyarılma olasılığının daha yüksek olduğu sonucuna varılmıştır. Bütün bu saydığımız örneklerde belirsizliğe tahammül ve belirsizlik altında karar verme yeteneği geliştirmenin önemi görülebilrmektedir.

Belirsizlik Anksiyetesi

İnsan zihni bir öngörü makinesidir ve işlevlerinden en önemlisi geleceği yaratmaktır. Zihnimiz, geleceği tahmin etmek ve kararlar vermek için geçmiş deneyimlerimizden ve mevcut durumumuzdan faydalanırken, bu faydalandığımız araçlar gelecekteki olumsuzluklardan kaçınmamızı, kendimizi hazır duruma getirmemizi ve istenen sonuçların olasılığını arttırmamız için rol oynar. Bu durum gelecek zamandaki olaylarla ilgili kesinlik düzeyimizle doğrudan ilgilidir. Ancak belirsizlik var olduğunda veya yeni bir şey yaşanıldığında, gelecek için verimli ve etkili hazırlanma sürecimiz azalır ve geçmiş deneyimlerimize güvenemeyiz. Herhangi bir araç olmadan çeşitli akışlardan geçerek geleceğin nasıl olacağını, neler getireceğini düşünmeye başladığımız anda kaygı ve stres gibi olumsuz duygular ortaya çıkmaya başlar.

Bilinmeyenden korkmanın fizyolojik stres durumunun aktivasyonunda bir etkisi olduğuna dair düşünceler vardır. İnsanlardaki savaş ya da kaç tepkisinin tetiklenmesinde ve eyleme geçmesinde stres faktöründen bahsedebiliriz. Bu durum hormonal dalgalanmalar, kalp atış hızının artması ve terlemenin çoğalması gibi fizyolojik tepkilere neden olmaktadır. Belirsizlik söz konusu olduğunda veya genel olarak güvende hissetmediğinizde stresli hissetmeniz normaldir.

Belirsizlik Altında Karar Verme Yöntemleri

Devamlı olarak belirsizliğin ya da rahatsız edici olayların farkındalığı içindeyseniz ve sürekli bu gibi durumlar için hazırlık yapıyor veya geleceği planlıyorsanız aslında sürekli olarak savaş ya da kaç modundasınızıdır. Zamanla kronik stres durumu ile bireyde endişe ve korku duygusuna eğilimli olma hali gerçekleşir. Bilim insanları, belirsizliğe tahammülsüzlük ya da belirsizliğin ortaya çıktığı durumlarda sağlıklı olmayan duygusal ve davranışsal tepkilere neden olan olumsuz inançları incelerler. Belirsiz durumları tehdit edici olarak algılayan bireyler, bu durumlar ile başa çıkamayacaklarına dair inançlar geliştirirler. Belirsizliğe toleransı düşük seviyede olan bireyler, belirsizliği stres ve endişenin kaynağı olarak algılanmaktadır. Aynı zamanda bazı çalışmalarda bu kişiler zihinsel sağlık koşulları ile ilişkilendirilmiştir. Bu bireyler depresyon, anksiyete ve OKB gibi bozukluklara daha yatkın olabilmektedir. Öte yandan, belirsizliğe karşı yüksek toleransa sahip olan kişiler, stres seviyelerini azaltabilmektedir.

Hayat belirsizlik ile doludur ve kesin olay bir şey vardır ki o da belirsizliğin hiçbir yere gitmediğidir. Hiçbirimiz beklenmedik veya belirsiz bir durumdan tamamen kaçınamayız. Ancak birkaç ipucu ile belirsiz durumlarla nasıl başa çıkabileceğimiz konusunda fikir sağlayabiliriz.

Anda kalmak

Belirsizlik çoğu zaman gelecek ile ilgili kaygıları ve olmasını öngördüğünüz tüm kötülüklere odaklanır. Gelecek hakkında endişelenmekten kaçınmanın bir yolu şimdiki zamana odaklanmaktır. Kendinizi şu anda olduğunuzu hatırlatmak, çevrenizdeki dünyanın farkındalığında olmak zihninizden geçen olumsuz varsayımların kaybolmasına neden olabilir. Bunun için düzenli uygulamalar ile farkındalık çalışmaları yapılmaktadır. Sizi şimdiye bağlayan şeyleri bulmaya çalışın. Yürüyüş, sesli meditasyon ve nefes egzersizleri ile başlayabilirsiniz. İlk başladığınızda, odak noktanızın gelecekteki korkularınıza ve kaygılarınıza kaydığını fark edebilirsiniz. Ama çabalamaya devam edin. Kokladığınız, tattığınız, hissettiğiniz duygusal deneyimleri fark edin ve adlandırın.

Kontrol edebileceğiniz şeylere odaklanın

Belirsizlikle baş etmek için bir diğer ipucu, her şeyi kontrol edemeyeceğinizi fark etmenizdir. Yaşamımızda çoğu şey kontrolümüz dışında gerçekleşir (örneğin küresel bir salgın olan covid-19). Bu konular hakkında endişelenmek yerine, ailenize, kendinize zaman ayırmak, günlük rutinleriniz ve planlarınız gibi kontrol edebileceğiniz durumlara odaklanmaya çalışın.

En iyi senaryoyu hayal edin

Belirsiz zamanlarda bizler en kötü senaryoyu düşünür ve buna inanma eğilimi gösteririz. Bu kötü düşüncelere inandığımızda ise gerçekten bu durum gerçeklemiş gibi üzülür, strese girer ve duygusal tepkiler veririz. Olumsuz önyargılarımız bizi gelecekteki başarısızlık için hazırlayabilir ya da beklentilerimiz kendi kendine gerçekleşen kehanete dönüşebilir. Bunun üstesinden gelebilmek için en iyi senaryoyu hayal edebiliriz. Bu durum kendimizi güvende hissettirebilir ve var olan stresimizi azaltmada yardımcı olabilir.

Yardım alın

Belirsizlik ile kendi başınıza mücadele etme sürecinde sorun yaşıyorsanız ve stresiniz yönetemiyorsanız yardım istemekten kaçınmayın. Psikologlar, bireylerin deneyimlediği stres ile baş edebilmelerine yardımcı olan uzmanlardır.

Kendini Yeniden Keşfetmek İçin 6 Adım! yazımızı okumak için buraya tıklayın.

Yazar: Ekibimizin sevgili stajyeri ve psikoloji öğrencisi, İpek Sinem İnan.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu yazın
Lütfen isminizi yazın